Σκέφτομαι ενίοτε πόσο απότομη ήταν η είσοδος απ' τον προφορικό λαϊκό πολιτισμό σ' εκείνον της τυπογραφίας, της μηχανής και σύντομα της εικόνας. Δεν πάνε πολλά χρόνια από τότε που τυπώθηκε το πρώτο ελληνικό ποίημα, ο Απόκοπος του Μπεργαδή, το 1519 στην Βενετία, και τίποτε δεν μοιάζει το ίδιο. Λίγα χρόνια νωρίτερα, η τυπογραφία έκανε τα πρώτα της δειλά βήματα στον ευρωπαϊκό χώρο. Ο χρόνος που έχει παρέλθει από τότε είναι διττά ωφέλιμος: αφενός, είναι ιστορικά ελάχιστος, οπότε μπορούμε με πιο σίγουρα βήματα να ιχνηλατήσουμε την εξέλιξη του πολιτισμού ενώ αφετέρου, επιτρέπει τη διαχρονική του μελέτη μακριά από πάθη και παρερμηνείες που μεγιστοποιούνται όσο μικρότερη είναι η απόσταση μεταξύ του γεγονότος και της μελέτης του. Με μια σύντομη και ίσως γενικευτική αναδρομή, η δυτική λογοτεχνία θα θεμελιώσει τους κοινούς τόπους της ήδη απ' τον Όμηρο και τον Αρχίλοχο: το ταξίδι, ο έρωτας, ο πόλεμος, ο θάνατος και η διαφορετική διαπραγμάτευσή τους, ενδεικτικά στον Όμηρο το ηρωικό κλέος ενώ στον Αρχίλοχο η αμφιβολία απέναντι στον ευκλεή ήρωα και ο αγώνας της επιβίωσης, μακριά από ιδεαλιστικά σχήματα εξόν του ίδιου του εαυτού. Στους ίδιους κοινούς τόπους θα στηριχθεί και η αναγέννηση της ευρωπαϊκής κοσμικής λογοτεχνίας με το Θερβάντες, τον Σαίξπηρ και τον Δάντη να διαπραγματεύονται με διαφορετικό τρόπο, ανάλογα με το κοινωνικοπολιτικό και πολιτιστικό συγκείμενο, τα ίδια ακριβώς θέματα. Τα θέματα αυτά, αργότερα, θα περάσουν ως σιωπηλή προοπτική μέσα στη φωτογραφία και αργότερα στον κινηματογράφο ως ποιητική απεικόνιση και ως αφήγηση. Κυρίως το δεύτερο. Το δεύτερο είναι και αυτό που σήμερα κάνει την μεγαλύτερη καριέρα στον πιο δημοφιλή (και ευτελή) κινηματογράφο, τον αμερικανικό. Και γιατί αυτό; Γιατί τα δίπολα σχήματα, που στη λαϊκή παράδοση, τότε που η ποίηση ήταν προφορική και κύριο εργαλείο της ήταν η αναπαράσταση (performance), χρησίμευαν ως ένα μέσο απλοποίησης του κόσμου, λειτουργούν πλέον ως το κύριο όργανο προπαγάνδας και αγκίστρωσης του όχλου στις κρατούσες αντιλήψεις. Όταν ο Propp ανέλυε το ρωσσικό παραμύθι και σημείωνε τους χαρακτήρες που εμφανίζονται σε όλα, με διαφορετική μάσκα, όταν η συγκριτική μελέτη των ανά τον κόσμο παραμυθιών αποκάλυπτε πως τα ίδια ακριβώς παραμύθια υπήρχαν παντού, τότε φανερωνόταν και η μεγάλη ευκαιρία: η δέσμευση του κόσμου σε αυτά τα πρότυπα. Και ποια είναι αυτά τα πρότυπα-δίπολα;
Ο καλός και ο κακός, ο εραστής και ο αντεραστής, η πέτρα του σκανδάλου, ο βοηθός, ακόμη και η δόλια χρησιμοποίηση των διαφορετικοτήτων που η φύση παρέχει: ο άντρας και η γυναίκα, ο μαύρος και ο άσπρος, ο όμορφος και ο άσχημος. Και πρώτα απ' όλα, ο τρόπος με τον οποίο ο καθένας απ' αυτούς πρέπει να δρα λαμβάνοντας υπόψην την ''κατάστασή'' του. Αυτός είναι και ο λαϊκισμός που μετέρχεται ο δυτικός κόσμος, προκειμένου να θεμελιώσει τις σαθρές αξίες του πάνω στις οποίες έχει χτιστεί ο τρόπος της σημερινής εξουσίας: η ''κατάσταση'' του κάθε ατόμου, που συνεπάγεται και την υιοθέτηση ενός συγκεκριμένου μοντέλου κοινωνικής συμπεριφοράς. Έχοντας λοιπόν κατά νου πως ο κακός διώκεται, ο επαναστάτης πλήττεται, η όμορφη επιβραβεύεται απλώς για την ομορφιά της κ.λ.π, ορίζουμε τη ζωή μας χωρίς να αντιλαμβανόμαστε το παιχνίδι που παίζεται από πίσω. Από τότε που ο δυτικός πολιτισμός συστηματοποιήθηκε μέσα απ' τις μηχανές, έγινε αντιληπτό απ' τους εξουσιαστές πόσο σημαντική είναι η μεταχείριση των τεχνών προκειμένου να προπαγανδίσουν. Γι' αυτό και όχι τυχαία η κορωνίδα του δυτικού πολιτισμού, το Holywood, μοιράζει κοστούμια και σφίγγει τις γραβάτες.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου